کتابخانه مجلس «دیوان آذری اسفراینی» منتشر شد
یکی دیگر از آثار کتابخانهی مجلس شورای اسلامی به نام «دیوان آذری اسفراینی»، سرودهی نورالدین حمزه بن علی ملک طوسی اسفراینی (784-866 هجری قمری) منتشر شد.
این اثر با تحقیق و تصحیح دکتر محسن کیانی و سیدعباس رستاخیز منتشر شده است.
نمونهای از شعرهای این دیوان به شرح زیر است:
تا کی از شوق تو سوزد رشته جانم چو شمع /آستین بر من فشان تا جان برافشانم چو شمع
پـای در گِل مانده از سیلابِ چشمِ اشگبـار / وه کـه خوناب جگـر بگرفته دامانـم چو شمع
سینه کردم چــاک و سرزد شعله از آهِ دلم / سوزِ دل ظاهر شد از چــاک گریبانم چو شمع
دور از آن یار جهانافروز هر شب تا به روز /بـا دلِ پر آتش و بـا چشم گریبانـم چـو شمع
جانِ من با هر خسی منشین که ترسم ناگهان/ آتش غیرت برآرد دود از جانــم چــو شمــع
(غزل شمارهی 326، صفحهی 227)
ابیات بالا یکی از غزلیات این شاعر فارسی گوی شیعی است که علاوه بر سرودن شعر به کار نویسندگی و سخنوری نیز اشتغال داشت. اشعار وی از قوت و استحکام بالایی برخوردار است، اما به علت وجود شرایط سیاسی و اجتماعی وقت گمنام باقی مانده بود.
برای اینکه بتوانید اطلاعات ارزشمندی دربارهی زندگی و آثار حکیم آذری اسفراینی، شرح حال آذری، نام و لقب اسلامی آذری، سبب تألیف کتاب و حکایت حال خویش، مذهب آذری، معاصران آذری مانند حمزه و علی، حسن سلیمی و اوحد مستوفی، سفرهای آذری، سلسله و فرقة طریقتی آذری، آذری و شاه نعمتالله، نوشتهها و سرودههایی که به نام آذری معرفی شده است، کتاب جواهر الاسرار، شرح دو بیت مولوی، جواهر الاسرار ـ قسمتی که چاپ شده است، غرایب الدنیا و عجایب الاعلی، بهمننامه، بهمن نامه شیخ آذری، الطامة الکبری، رسالة فی التصوف، آذری و پادشاهان بهمنی هند، ممدوحان آذری، مشخصات دیوان کنونی، تخلص آذری، آذری و کارهای شعری، موضوع قصاید، ترجیعبند،غزلیات عرفانی، استفاده از ساختههای دیگران و نظیرهسازی، آذری و دیگر سخنوران، آذری و حسن دهلوی، توجه برخی از سخنوران به آثار آذری، شرح واژههای دیوان خاقانی و توضیحی دربارة نسخة خطی دیوان آذری بدست آورید به مقدمهی علمی و مفصل کتاب حاضر مراجعه فرمایید.
سپس قصائد، ترجیعبندها و ترکیببندها، غزلیات، قطعات، رباعیات و تک بیتها این شاعر آورده شده است. مجموعهی ابیات این دیوان شامل 35 قصیده شامل 1615 بیت، 4 ترجیع و ترکیب بند شامل 307 بیت، 469 غزل شامل 2610 بیت، 42 قطعه شامل 160 بیت و 75 رباعی شامل 150 بیت و 12 تکبیت میباشد که مجموعاً بالغ بر 4854 بیت میگردد. البته دربارهی تعداد کل ابیات آذری اسفراینی اختلاف نظر است.
همچنین کتاب حاضر تعلیقات و توضیحات مبسوطی دربارهی اشعار و واژهها و نمایههایی درخصوص آیات قرآنی، احادیث، عبارات، ابیات و کلمات عربی، نامها، اقوام، نسبتها و اعلام، جایها، گوهرها، فلزات، سنگها و اشیاء زینتی، جانوران، ابزارهای جنگی، گُلها، گیاهان، میوهها و مواد معطر رنگی، ابزار موسیقی، بویها و مزهها، اصطلاحات شطرنج و بازیهای دیگر، رنگها، کتابها و اجرام فلکی و نام زمان و پیوستهای آن نیز دارد. واژهنام و کتابنامه از دیگر بخشهای مفید و مؤثر این کتاب در فهم و درک اشعار این شاعر بزرگ است.
دکتر رسول جعفریان نیز بر این کتاب مقدمهای به شرح زیر دارند:
نسیم تشیع از چندین جهت در خراسان وزیدن گرفته است. نخست تشیع عصر نخست که ریشههایش در میان برخی از محدثان کهن شیعی در خراسان وجود داشت. بعدها تشیع زیدی در کنار تشیع امامی در برخی از نواحی خراسان به ویژه نواحی بیهق رشد کرد و آثاری از خود برجای گذاشت. در عصر سلجوقی، نفوذ شیعیان در دستگاه اداری این دولت، راه را برای نفوذ هرچه بیشتر آنان در خراسان فراهم کرد. آثار این تشیع را در ادب پارسی که عمده آن در قرن چهارم و پنجم برآمده از خراسان بزرگ است مشاهده می کنیم و شاعرانی چون فردوسی و کسائی و جز آنان را میشناسیم که در آن روزگار کهن مفاهیم شیعی را در سرودههای خویش جای دادهاند. از قرون سوم هجری و پس از آن، برخی از نواحی خراسان تحت تأثیر اندیشه های اسماعیلی بود و همین نفوذ دمیدنی دیگر از انفاس شیعی در خراسان به حساب می آمد. شماری از شاعران خراسان قرن هشتم و نهم متأثر از بقایای همین اندیشه ها بودند.
آنچه پدیده مهمی است، بسط تشیع به ویژه به لحاظ ادبی در خراسان بزرگ در قرن هشتم و نهم است. شاعران برجستهای از این دیار و از شهرهای مختلف آن برخاستند که عاشق خاندان پیامبر (ص) بوده و قصائد فراوانی در باره اهل بیت سرودند. برخی را که میشناسیم همین آذری و سلیمی تونی و لطف الله نیشابوری و بسیاری دیگر هستند که از شماری از آنان دیوانی برجای مانده و از برخی دیگر، اشعاری پراکنده. خوشبختانه در سالهای اخیر جوانان متخصصی داریم که عاشقانه به گردآوری این قبیل اشعار پرداختهاند.
این که برای نخستین بار دیوان حسن کاشی و سلیمی تونی و آذری اسفراینی به چاپ می رسد، نشانگر موج تازه ای است که برای احیای شعر فارسی به ویژه در حوزه تشیع ایجاد شده و از این بابت باید اظهار شادمانی کرد.
کتابخانه مجلس در نشر این ادبیات، پیشگام است و تاکنون دواوین مختلفی را منتشر کرده است. انتشار این دیوان گامی دیگر است که برداشته میشود. از دو مصحح عزیز این دیوان که هر دو سالهاست در حوزه ادبیات فارسی این دوره مشغول کار هستند، سپاسگزاریم.
مشخصات کتاب
قیمت: 9500 تومان
نوبت چاپ: اول
تاریخ چاپ: 1389
تعداد صفحات: 570 صفحه
ناشر: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی
شاعر: نورالدین حمزه بن علی ملک طوسی اسفراینی
مصحح و محقق: دکتر محسن کیانی ـ سیدعباس رستاخیز
فايل قابل برداشت:
http://www.drqavami.com/#fulltext?id=896